Bösendorfer – ook geschreven als Boesendorfer, in het Engelse taalgebied vaak Bosendorfer zonder umlaut – is de grote Weense pianomanufactuur, opgericht in 1828. Haar bijzonderheid ligt in een eigenzinnige bouwwijze en in een instrument dat in de pianowereld een uitzondering vormt: de concertvleugel Imperial met 97 toetsen en acht volle octaven. Daar komen een rim van massieve sparrendelen in plaats van gebogen fineerlagen en een geschiedenis bij die nauw verbonden is met het Weense muziekleven – van Franz Liszt tot de eigen concertzaal in het Palais Liechtenstein.
Geschiedenis
Ignaz Bösendorfer (overl. 1859) leerde bij de Weense pianobouwer Joseph Brodmann en nam in 1828 diens werkplaats in de Josefstadt over. De fabrikant noemt als oprichtingsdatum 25 juli 1828, de dag van zijn opname in het Weense gilde. Reeds in de jaren 1830 ontving hij de titel van k.k. Hof- und Kammerklavierverfertiger (keizerlijk-koninklijk hof- en kamerpianobouwer); het Wien Geschichte Wiki noemt hiervoor 1836, de fabrikant 1839. In 1838 speelde Franz Liszt in Wenen op een Bösendorfer-vleugel – volgens het bedrijf het begin van een nauwe verbintenis.
- 1859: Zoon Ludwig Bösendorfer (1835–1919) neemt het bedrijf over; in 1860 ontwikkelt hij een nieuwe mechaniek.
- 1872: Hans von Bülow opent de Bösendorfer-zaal in een voormalige rijschool van het Palais Liechtenstein in de Herrengasse; het laatste concert vond in 1913 plaats vóór de sloop.
- 1909: Overdracht aan de Weense bankier Carl Hutterstrasser; vanaf 1931 leiden zijn zonen Wolfgang en Alexander het huis mee.
- 1966: Overname door het Amerikaanse Kimball International.
- 1973: Verhuizing van de productie naar Wiener Neustadt.
- 2001: Terugkeer in Oostenrijks bezit door de BAWAG P.S.K.-groep.
- 2008: Overname door Yamaha (overeenkomst eind 2007); Bösendorfer blijft als zelfstandig bedrijf werken.
Bouwwijze en klank
Meerdere constructiekenmerken bepalen het karakter van de Bösendorfer-vleugels:
- Rim van massief sparrenhout: De rim wordt gebouwd uit massieve, samengevoegde sparrendelen, niet uit fineerlagen gebogen.
- Individuele snaarophanging: Elke snaar heeft zijn eigen aanhangpen.
- Afneembare capodasterbalk: In de discant is deze afneembaar uitgevoerd, wat volgens de Engelstalige Wikipedia restauraties vergemakkelijkt.
- Uitgebreide bas: De Imperial (Modell 290) reikt met 97 toetsen van de subcontra-C tot de c⁵ – negen toetsen meer dan gebruikelijk. De aanzet gaf Ferruccio Busoni, die orgelwerken van Bach wilde overbrengen; de eerste Imperial wordt op 1909 gedateerd, de fabrikant spreekt van een ontstaan rond 1900. De extra toetsen waren oorspronkelijk afgedekt en zijn tegenwoordig zwart gekleurd. Volgens de Engelstalige Wikipedia leveren de extra bassnaren aanvullende resonanties op die de totaalklank verrijken.
- Modell 225: Het heeft 92 toetsen en reikt in de bas tot de subcontra-F.
- VC-modellen: De typen 170VC, 185VC, 214VC, 230VC en 280VC volgen het jongere concept van de Vienna-Concert-technologie.
In 1986 presenteerde het huis bij de Salzburger Festspiele bovendien een zelfspelende Imperial. Alle vleugels worden tegenwoordig gebouwd in Wiener Neustadt, volgens opgave van de fabrikant bijna 300 instrumenten per jaar.
Bekende modellen
Het modelnummer komt overeen met de lengte in centimeters, bij piano’s met de hoogte.
- Modell 155 – 155 cm (niet meer vermeld in het huidige programma van de fabrikant)
- 170VC – 170 cm
- 185VC – 185 cm
- Modell 200 – 200 cm
- 214VC – 214 cm
- Modell 225 – 225 cm, 92 toetsen
- 230VC – 230 cm, concertvleugel
- 280VC – 280 cm, concertvleugel
- 290 Imperial – 290 cm, 97 toetsen
- Grand Upright 120 en 130 – piano’s met een hoogte van resp. 120 en 130 cm
Tweedehands kopen: waarop letten
Een historische Bösendorfer verbindt instrument en Weense cultuurgeschiedenis. Opdat beide tot hun recht komen, loont een nauwkeurige blik:
- Serienummer en bouwjaar: Het nummer maakt in combinatie met documentatie van de fabrikant een datering mogelijk. Kaststijl, model en nummer moeten bij elkaar passen.
- Klankbord en rim: Scheuren, losgekomen ribben en een afnemende welving van het klankbord beïnvloeden de klank; bij de sparren rim moet op voegen en lijmplaatsen worden gelet.
- Stemplank: Stevig zittende stemwervels zijn een voorwaarde voor een stabiele stemming.
- Mechaniek: Hamerkoppen, assen en demping bepalen speelgevoel en klankkleur; oudere instrumenten vragen hier bijzondere zorg.
- Extra toetsen: Bij Imperial en Modell 225 behoren ook de laagste snaren en toetsen tot de controle.
Een deskundige restauratie behoudt wat gezond is en vernieuwt wat versleten is – met inachtneming van de eigenheden van de Weense bouwwijze. Musism restaureert sinds 1986 vleugels en piano’s en werkt daarbij samen met concerttechnici.
Veelgestelde vragen
Waarom heeft de Bösendorfer Imperial 97 toetsen?
Ferruccio Busoni gaf de aanzet tot een uitgebreid toonbereik om orgelwerken op de vleugel te kunnen overbrengen. De negen extra bastoetsen reiken tot de subcontra-C en leveren acht volle octaven op.
Waar worden Bösendorfer-vleugels tegenwoordig gebouwd?
In Wiener Neustadt, waarheen de productie in 1973 verhuisde. Sinds 2008 behoort het bedrijf tot Yamaha, maar werkt het als zelfstandig bedrijf.
Wat betekent „VC“ in de modelnamen?
Het staat voor „Vienna Concert“, een constructieconcept dat de manufactuur in haar actuele modellen 170VC tot 280VC toepast.
Bösendorfer bij Musism
Gerestaureerde Bösendorfer-instrumenten in de shop bekijken · Wilt u uw Bösendorfer verkopen?
Bronnen
- Bösendorfer: History (website van de fabrikant)
- Bösendorfer: Modellenoverzicht (website van de fabrikant)
- Wikipedia (en): Bösendorfer
- Wikipedia (en): Imperial Bösendorfer
- Wien Geschichte Wiki: Ignaz Bösendorfer
- Wien Geschichte Wiki: Ludwig Bösendorfer
- Yamaha Music London: Bösendorfer Concert Grand 290 Imperial